Postępowanie o podział majątku wspólnego oprócz żądania podziału majątku wspólnego może obejmować także orzeczenie przez sąd o zwrocie wydatków i nakładów poczynionych w czasie trwania wspólności ustawowej z majątku wspólnego na majątek osobisty małżonka lub odwrotnie, a także o długach małżonka zaspokojonych z majątku wspólnego.

Istotnym jest rozróżnienie roszczenia o zwrot nakładów poczynionych na majątek wspólny z majątku osobistego małżonka lub odwrotnie od roszczenia o zwrot nakładów poczynionych
z majątku osobistego małżonka na majątek osobisty drugiego małżonka, ponieważ są to dwa odrębne roszczenia.

Należy pamiętać, że przy podziale majątku wspólnego małżonków sąd nie rozstrzyga o zwrocie nakładów lub wydatków dokonanych z majątku osobistego małżonka na majątek osobisty drugiego małżonka, a roszczeń z tego tytułu można dochodzić w drodze odrębnego procesu cywilnego.

Wyjątkiem jest sytuacja, gdy nakłady i wydatki poczynione z majątku odrębnego jednego
z małżonków na majątek odrębny drugiego z nich, będą podlegały rozliczeniu z majątku wspólnego, ponieważ na przedmiot majątkowy stanowiący majątek odrębny jednego z małżonków, dokonano nakładów i wydatków zarówno z majątku wspólnego, jak również z majątku odrębnego małżonków.

Podstawą prawną roszczeń z tytułu zwrotu nakładów lub wydatków poczynionych z majątku wspólnego na majątek osobisty jednego z małżonków lub odwrotnie stanowi art. 45 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, natomiast z tytułu zwrotu nakładów lub wydatków poczynionych z majątku osobistego jednego z małżonków na majątek osobisty drugiego z małżonków stosowne przepisy Kodeksu cywilnego, zależnie od ich charakteru.

Wyjątkowo rozliczeń nakładów i wydatków można dokonać również w trakcie trwania wspólności majątkowej, jeśli wymaga tego dobro rodziny i jedynie w drodze powództwa jednego z małżonków przeciwko drugiemu. Wówczas, Sąd może zobowiązać małżonka, który uzyskał określone korzyści w postaci nakładów i wydatków, do wcześniejszego ich zwrotu tzn. jeszcze przed wszczęciem postępowania o podział majątku.

Nakładami są koszty poniesione w związku z zachowaniem, używaniem lub ulepszeniem istniejącego przedmiotu majątkowego, przykładowo koszty remontu, przebudowy czy rozbudowy domu, koszty naprawy samochodu.

Wydatkami są koszty związane z nabyciem określonego przedmiotu majątkowego, np. zakup samochodu czy sprzętu gospodarstwa domowego.

Wydatki konieczne to z kolei kwoty wydane na składniki majątku wspólnego, dzięki którym gospodarstwo domowe może normalnie funkcjonować np. zakup nowej pralki, bo poprzednia się zepsuła lub zapłata podatku od nieruchomości.

Każdy z małżonków powinien zwrócić wydatki i nakłady, które zostały poczynione z majątku wspólnego na jego majątek osobisty, za wyjątkiem wydatków i nakładów koniecznych na przedmioty przynoszące dochód, ponieważ dochody z majątku osobistego małżonka stanowią majątek wspólny małżonków. Wystarczy przy tym, aby przedmiot przynoszący dochód był przeznaczony do przynoszenia dochodu, a nie go faktycznie osiągnął.

Zasadniczo roszczenie o zwrot poczynionych z majątku wspólnego na jego majątek osobisty nakładów i wydatków wynosi połowę nakładu lub wydatku dokonanego przez małżonków
z majątku wspólnego, jeżeli udziały małżonków są równe, w innym przypadku roszczenie określa się proporcjonalne do wielkości udziału małżonka.

Szczególna sytuacja zachodzi, gdy korzyść majątkowa, o którą nastąpił wzrost wartości majątku osobistego jednego z małżonków wystąpiła dzięki usługom świadczonym osobiście przez drugiego z małżonków. Wówczas roszczenie o zwrot dotyczy zaoszczędzonych wydatków z majątku osobistego małżonka, a stanowiących nakład poczyniony z majątku wspólnego na jego majątek osobisty. 

Nie można natomiast żądać zwrotu wydatków i nakładów zużytych w celu zaspokojenia potrzeb rodziny, np. wyjazd wakacyjny, chyba, że zwiększyły one wartość majątku wspólnego
w chwili ustania wspólności.

Obowiązek rozliczenia nie obejmuje również wydatków i nakładów poczynionych na utrzymanie i zaspokojenie normalnych potrzeb jednego z małżonków, np. naukę, leczenie, wypoczynek itp.  

W sprawie o podział majątku wspólnego rozliczeniu podlegają także długi jednego z małżonków zaspokojone z majątku wspólnego. Długów zaciągniętych przez oboje małżonków nie można rozliczać przy podziale wspólnego majątku, bo pomimo takiego podziału dług nadal istnieje. Przeniesienie takiego długu na tylko jednego z małżonków mogłoby naruszać prawa wierzycieli.

W przypadku, gdy dług zaciągnięty przez jednego z małżonków w czasie trwania wspólności ustawowej został zużyty na majątek wspólny i spłacony w okresie pomiędzy ustaniem wspólności a podziałem majątku wspólnego, to tak spłacona kwota przestaje być długiem i przekształca się
w roszczenie o zwrot nakładów na rzecz tego małżonka, który dokonał zapłaty.

Każdy z małżonków może żądać rozliczenia z tytułu nieuzasadnionego zbycia lub roztrwonienia przez drugiego małżonka składników majątku wspólnego na podstawie art. 415 Kodeksu cywilnego. Wspomniane wyżej roszczenie odszkodowawcze może obejmować zarówno powstałą u małżonka realną stratę, jak i utracone korzyści, które weszłyby do majątku wspólnego.

Z kolei w sytuacji wybudowania przez małżonków w czasie trwania małżeństwa i ustawowej wspólności majątkowej budynku na gruncie stanowiącym własność tylko jednego z małżonków budynek ten stanowi częścią składowa nieruchomości stanowiącej własność jednego z małżonków, a wartość poniesionych na ten budynek nakładów określa się w ten sposób, że najpierw ustala się ułamkowy udział nakładów małżonków w wartości budynku według cen rynkowych z czasu jego budowy, a następnie oblicza się ten sam ułamkowy udział w wartości budynku według cen rynkowych z chwili podziału majątku wspólnego.

Małżonek, który wspólnie ze swym współmałżonkiem wybudował budynek na gruncie stanowiącym majątek osobisty drugiego współmałżonka, może również w postępowaniu o podział majątku wspólnego żądać przeniesienia własności udziału w nieruchomości, na której wybudowali razem budynek na swoją rzecz, na podstawie art. 231 § 1 kodeksu cywilnego.

W sytuacji podział majątku wspólnego obejmującego spółdzielcze lokatorskie prawo do lokalu mieszkalnego sąd wzywa właściwą gminę do udziału w sprawie, jeśli ma orzec o przyznaniu tego prawa jednemu z małżonków i nakazaniu drugiemu wydanie lokalu ponadto z urzędu orzeka wobec małżonka zobowiązanego do wydania lokalu o uprawnieniu do otrzymania lokalu socjalnego, bądź o braku tego uprawnienia.

Należy pamiętać, że w sprawie o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami sąd ustala wartość nakładów i wydatków poczynionych z majątku wspólnego na majątek osobisty jednego z małżonków z urzędu, bez potrzeby wniosku dowodowego małżonka, natomiast w przypadku zwrotu nakładów i wydatków z majątku osobistego na majątek wspólny konieczny jest precyzyjny wniosek zainteresowanego małżonka zgłoszony
w postępowaniu przed sądem w pierwszej instancji.

W przypadku, gdy nakłady i wydatki z majątku wspólnego bądź z majątku osobistego, nie zostały rozliczone wcześniej, z roszczeniem o ich zwrot należy koniecznie wystąpić jednocześnie z wnioskiem o podział majątku. Po wszczęciu postępowania o podział majątku nie jest, bowiem dopuszczalne wszczęcie odrębnego postępowania o zwrot nakładów i wydatków.

Rozliczenie poniesionych nakładów i wydatków, bez potrzeby występowania na drogę postępowania sądowego jest możliwe także przed notariuszem.

Wartość wydatków i nakładów ustala się na podstawie stanu z chwili ich poczynienia i cen rynkowych z chwili orzekania w tym zakresie przez sąd.