Ustrój małżeńskiej wspólności ustawowej, czyli tzw. majątek wspólny powstaje z mocy samego prawa z chwilą zawarcia małżeństwa między małżonkami, chyba, że uprzednio zawarli oni między sobą umowę o rozdzielności majątkowej, czyli popularną intercyzę.

Momentem wyznaczającym możliwość podzielenia majątku wspólnego małżonków jest chwila ustania małżeńskiej wspólności ustawowej, która nie musi się zbiegać z chwilą ustania małżeństwa.

W trakcie małżeństwa  wspólność ustawowa małżeńska może ustać z powodu zawarcia przez małżonków umowy o rozdzielność majątkową (intercyzy) albo ustanowienia rozdzielności majątkowej przez sąd, ubezwłasnowolnienia bądź upadłości jednego z małżonków czy orzeczenia separacji małżonków. 

W czasie trwania małżeńskiej wspólności ustawowej nie jest możliwy ani podział majątku wspólnego, ani rozporządzanie przez małżonka udziałem, który w wypadku ustania wspólności może mu przypaść w majątku wspólnym lub w przedmiocie należącym do tego majątku.

Majątek wspólny obejmuje przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania małżeństwa zarówno przez oboje małżonków jak i przez jedno z nich.

Każdy z małżonków posiada również majątek osobisty, którego nie obejmuje małżeńska wspólność ustawowa, a w którego skład wchodzą min. przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej małżeńskiej lub nabyte przez dziedziczenie czy darowiznę, wymienione w zamkniętym katalogu w art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W przypadku ustania małżeństwa i braku porozumienia byłych małżonków skutkującego sądowym podziałem ich majątku, zasadą jest, że udział każdego z małżonków w dotychczasowym majątku wspólnym wynosi jedną drugą.

Celem dokonania podziału majątku wspólnego byli małżonkowie powinni określić jego skład oraz wartość poszczególnych składników tego majątku, a także wskazać proponowany sposób podziału. Wniosek o sądowy podział majątku wspólnego powinien zawierać podstawę ustania wspólności majątkowej np. wyrok rozwodowy, akt zgonu jednego z małżonków, umowę o ustanowieniu rozdzielności majątkowej oraz informacje, co znajduje się w majątku (przedmioty i prawa podlegające podziałowi).

Do majątku wspólnego małżonków podlegającego podziałowi należą aktywa wchodzące w skład majątku wspólnego w dacie ustania wspólności, a istniejące w chwili dokonywania podziału. Do wniosku o podział nie bierze się pod uwagę przedmiotów, które już nie istnieją, chyba, że zostały one bezprawnie zbyte lub roztrwonione przez jednego z małżonków.

Do majątku wspólnego małżonków zaliczamy  min. pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody
z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków, dochody z majątku wspólnego oraz majątku osobistego każdego z małżonków.

Jeżeli w skład majątku wchodzi nieruchomość, należy określić miejsce jej położenia, powierzchnię, zabudowania oraz przeznaczenie, a także podać dane z ewidencji gruntów. Należy też przedstawić dokumenty stwierdzające, że dana nieruchomość jest własnością byłych małżonków (np. dołączyć wypisy z ksiąg wieczystych).

W sprawie o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami sąd ustala wartość nakładów lub wydatków poczynionych z majątku wspólnego na majątek osobisty jednego z małżonków bez potrzeby wniosku dowodowego małżonka, natomiast w przypadku zwrotu nakładów lub wydatków z majątku osobistego na majątek wspólny konieczny jest precyzyjny wniosek zainteresowanego małżonka zgłoszony w postępowaniu przed sądem
w pierwszej instancji.

Należy pamiętać, że z dniem 20 stycznia 2005 r. weszła w życie duża nowelizacja Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, która wprowadziła zasadnicze zmiany w ustrojach majątkowych małżonków.  Wspólność majątkowa małżeńska, która  ustała przed wejściem w życie nowych przepisów, będzie traktowana zgodnie ze „starymi” przepisami, co dotyczy to sytuacji, gdy wiele lat wcześniej został orzeczony rozwód do dziś nie nastąpił podział majątku. 

W sprawie podziału majątku po ustaniu wspólności majątkowej małżeńskiej właściwy jest sąd miejsca położenia majątku. Jeśli podziału dokonuje się z powodu śmierci jednego z małżonków, właściwym będzie sąd spadku.

Przepisy prawa nie zakreślają terminu, w jakim wniosek o podział majątku powinien zostać wniesiony.

Opłata sądowa za wniesienie wniosku o podział majątku wynosi 1000 złotych, chyba, że strony dołączą do wniosku tzw. zgodny plan podziału, wówczas opłata wynosi 300 złotych.